دوره پهلوي را مي‌توان عصر تجدد موسيقي دانست .دراين دوره مباني جديدي تاثير گرفته از فرهنگ غرب در موسيقي ايراني مطرح شده و فرم‌هاي جديدي در اين موسيقي به وجود آمد. کار ضبط رونق گرفت وموسيقي از کنج خانه‌ها به ميان مردم آمد، با اين حال فاصله مردم با موسيقي سنتي ايران زياد شد تا جايي که تا اوايل دهه 1340 موسيقي اصيل ايراني رو به فراموشي مي‌رفت و آغاز مدرنيسم در موسيقي ايران مطرح شد . به گفته موسيقيدانان دوره پهلوي اول رضا شاه موسيقي ملي ايران را بر موسيقي فرنگي ترجيح مي‌داد و رواج موسيقي فرنگي را که به عنوان علمي يافته بود براي ترقي کشور عملا مناسب‌تر مي‌دانست.

      وي ابتدا اداره کل موزيک قشون را منحل کرد واداره کل موزيک را جايگزين آن ساخت. نقاره‌خانه را به مقر سلطنت خود آورد ودستور سازماندهي ويژه‌اي در کار اداره موزيک ارتش داد. در عصر او مارشها و سرودهاي نظامي بسيار ساخته شد و از همين زمان تدريس سرود در مدارس پايتخت آغاز شد که موسس اين عمل «علينقي وزيري» بود. وزيري در سال 1302مدرسه عالي موسيقي را داير کرد که در اين مدرسه اصول وقواعد موسيقي اروپايي تدريس مي‌شد و در نتيجه عملکردهاي وزيري نخستين ارکستر بزرگ کشور، مرکب از سازهاي ايراني وغربي در ايران داير شد. وزيري همچنين دوجلد کتاب آموزش تار وسه تار و دو جلد کتاب آموزش ويولون و سه جلد کتابهاي «موسيقي نظري» را منتشر نمود وبناي موسيقي آينده ايران را بنيان نهاد .به دنبال همين فعاليت‌ها اولين دوره مجله موسيقي به سردبيري صادق هدايت و با همکاري نيما يوشيج وعبدالحسين نوشين ومسعود فرزاد منتشر شد. در مجموع عصر رضا شاه عصر پديد آمدن نهادهاي دولتي در موسيقي بود. موسيقي در دستگاه اداري دولت جايگاه معين وسلسله مراتب تعريف شده اي پيدا کرد وموسيقيدان‌هاي وابسته به دولت با دسته‌هاي جدا از هم تقسيم شدند. هدف دولت پيشرفت بر طبق الگوهاي اروپايي بود و در اين مسير موسيقي اروپايي ترويج مي‌شد وچرخش سنت به تجدد در همين عصر آغاز شده وباعث ضعيف شدن خط تداوم سنت ملي وفرهنگي موسيقي ايراني گرديد.

در دوره پهلوي دوم، موسيقي به عنوان هنري مطرح بين طبقات مختلف جامعه گسترش بيشتري يافت وافراد زيادي از طبقات مختلف اجتماع موسيقي مي‌آموختند .اين در حالي بود که در شهريور 1320 با اشغال تهران توسط متفقين امور اداري موسيقي در تعطيل و به تعويق افتاد، استادان چک اسلواکي که در هنرستان موسيقي تدريس مي‌کردند مجبور به ترک ايران شدند.

پس از آن و با روي کار آمدن دکتر عيسي صديق اعلم ،علينقي وزيري به جاي غلامحسين مين باشيان به رياست اداره موسيقي کشور منصوب گرديد .وزيري در آن دوران نيز براي موسيقي ايران و موسيقي غربي دو برنامه آموزش جدارا تنظيم کرد . در واقع وزيري به احياي موسيقي ملي بسيار علاقمند بود و در کنار آن موسيقي غربي را در نظر مي‌گرفت.

در سال 1323 پيشنهاد حذف موسيقي ايران از برنامه دروس هنرستان مطرح شد. در اين راستا موسيقيدانان جواني که در اروپا تحصيل کرده بودند هدايت جريان موسيقي رسمي کشور را در دست گرفتند! با اين حال براي حمايت از موسيقي ملي، روح‌الله خالقي موسيقيدان بزرگ ،انجمن دوستداران موسيقي ملي را در اسفند 1323 تاسيس کرد وبا بهترين نوازندگان آن عصر کنسرتهاي موفق بسياري برگزار کرد.با گسترش اين فعاليت‌ها در سال 1325 مجله چنگ به صاحب امتيازي روح‌الله خالقي و سردبيري لطف‌الله مفخم منتشر شد.

انجمن موسيقي ملي کلاسهاي شبانه داير کرده ،درشهرستانها نقش مهمي در احياي هويت ملي وتقويت حس وطن پرستي ايفا نمود ،بويژه در تبريزکه در آن روزگار زير حمله ونفوذ فرقه دموکرات‌ها قرار داشت.در اواخر همين سال وزيري به تدريس در دانشگاه هنرستان مشغول و درجايگاه وي پرويز محمود همراه معاونش روبيک گريگوريان جاي گرفتند وارکستر سمفونيک تهران شکل گرفت و آثاري از موسيقيدان‌هاي ايراني غربي در آن اجرا شد. بدين ترتيب موسيقي ايراني به کل از برنامه آموزشي حذف شد وگاهگاهي چند نغمه ساده محلي براي اجرا با گروه کر و ارکستر تنظيم مي‌شدند. در سال 1326 اداره هنرهاي زيبا به رياست روح‌الله خالقي تاسيس شد وايشان درسال 1328 موفق به تاسيس هنرستان موسيقي ملي گرديد. در اين هنرستان سازهاي ايراني تدريس مي‌شد. دانش آموزان از کلاس چهارم ابتدايي وارد هنرستان مي‌شدند وبعد از هشت سال از هنرستان فارغ‌التحصيل مي‌شدند. در اين هنرستان بهترين استادان موسيقي وقت از قبيل ابوالحسن صبا ،موسي معروفي ،حسن تهراني ،بنان وحسينعلي وزيري تبار تدريس مي‌کردند وهنرمندان بزرگي همچون هوشنگ ظريف و ارفع اطرايي و جلال ذوالفنون در دوره رياست خالقي در سالهاي (1338-1328)در اين هنرستان تحصيل کردند. در هنرستان عالي موسيقي منحصرا موسيقي غربي تعليم داده مي‌شد و استاداني همچون پرويز محمود و روبيک گريگوريان وحشمت سنجري ومهدي برکشلي و مرتضي حنانه که در آن به تدريس پرداختند. فعاليت اين هنرستان تا سال 1353 برقرار بود و بعد از آن فعاليت آن متوقف شد.

موسيقي ايران در روزگار معاصر

بعد از وقوع انقلاب اسلامي وپيروزي آن در بهمن 1357 تغييرات سريع در نهادهاي اداري ودر بنيانهاي سازنده فرهنگ جامعه آغاز شد و در راستاي تغييرات نظام، تمامي امور توليدي ،پژوهشي واجرايي موسيقي متوقف شد. در اين زمان تنها گروه شيدا به سرپرستي محمد رضا لطفي و با همکاري هنرمنداني چون حسين عليزاده ،پرويز مشکاتيان، شهرام ناظري، و محمدرضاشجريان فعاليت مي‌کردند.همچنين اين افراد با همکاري گروه عارف آثاري توليد مي‌کردند که موسيقي انقلابي آن زمان بود ولي در کل موسيقي در حال انحلال واضمحلال بود. تعطيلي مراکز آموزشي موسيقي حدود ده سال طول کشيد و در اين بين نوازندگان زيادي بازنشسته يا گاه بازخريد شدند يا مهاجرت کردند.

در طي اين ده سال ، بخشي از موسيقي که مبتذل تشخيص مي‌داد براي هميشه تعطيل اعلام شد و اين امر اسباب رضايت هنرمندان قديمي وگوشه نشين را جلب کرد. جريانات هشت سال جنگ تحميلي (1367-1359) ومسايل ناشي از آن هم نمي‌گذاشت به موسيقي پرداخته شود. در سال 1367 بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران امام خميني(ره) با صدور فتوا درباب حلاليت موسيقي غير لهوي، فرصتي گرانبها براي اهل هنر فراهم کردند. در واقع تاريخ موسيقي ايران در دوره جمهوري اسلامي را بايد به قبل وبعد از اين فتوا تقسيم کرد.از اين زمان به بعد باب آموزش وترويج موسيقي باز شد و هنرمندان فعالتر شدند . پس از اين دوران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي با حمايت از هنرمندان نخستين فصلنامه تخصصي موسيقي را با عنوان آهنگ منتشر کرد و از هنرمندان برگزيده موسيقي ايراني از جمله جواد معروفي، حسين قوامي، حسن کسايي، جليل شهناز واصغر بهاري رسما تجليل به عمل آورد.

در سالهاي 1369-1370 به بعد رشد توليدي موسيقي با حمايت رسمي تالار انديشه حوزه هنري ابعاد بي‌سابقه‌اي يافت: جشنواره‌هاي تخصصي فراوان از جمله جشنواره ني‌نوازان، سنتور نوازان، فجر، موسيقي جوان ،هفت اورنگ ،آينه وآواز وجشنواره موسيقي حماسي برگزار شد که سه جشن آخر نام برده موسيقي مقامي به همت محمد رضا درويش در سطح بسيار ممتاز برگزار شد.

از آن پس هنرستان‌هاي موسيقي باز گشايي شدندو با حضور جوانان نوازنده گروه‌هاي موسيقي وسيع‌تر شدند. تعداد کتاب‌هاي چاپ شده در اين دوره اعم از نت يا متن وموسيقي با کتاب‌هاي چاپ شده درشصت سال پيش از آن برابري مي‌کرد. بخش موسيقي دانشگده هنرهاي زيبا وابسته به دانشگاه تهران نيز در سال 1367 بازگشايي شد و متعاقب آن دانشگاه هنر و دانشگاه آزاد به همت شريف لطفي ودکترحسن رياحي افتتاح شد.

در سال 1369-1370 هنرستان مستقل موسيقي در بخش موسيقي دانشگاه سوره به مديريت رضا مهدوي افتتاح شد و از آن پس با کوشش مسوولان وهنرمندان کمک به درخشش هنرمندان در جشنواره خارجي وبرنامه‌هاي فراواني در زمينه معرفي موسيقي ايراني برگزار گرديد. اولين نتيجه اين فعاليتها درسال1378 با برگزيده شدن استاد علي تجويدي موسيقيدان بزرگ ايراني به عنوان مرد سال از طرف يکي از معتبرترين دانشگاه‌هاي آمريکا به بار نشست. ايشان نخستين ايراني هستند که به دريافت اين افتخار توفيق يافته است.

با تلاش هنرمندان ارزشمند و موسيقيدان‌هاي نامي ايران در سال‌هاي اخير شاهد درخشش هنر موسيقيدان‌هاي ايراني در صحنه‌هاي داخلي وخارج از کشور بوده‌ايم؛ هنرمنداني نظير محمد رضا لطفي، محمدرضا شجريان، شهرام ناظري، حسين عليزاده، پرويز مشکاتيان و همچنين گروه‌هايي چون کامکار.

نويسنده : ليلا نيريز